یدالله نگاهی معترض

رادمان

یدالله  داستانی از مهدی بابادی

داستان یدالله را شاید بتوان از چندین چشم انداز نگریست . هر چند در برخورد نخست از آن رو که یدالله در گونه ای ادبی _ داسـتان _ ارایـه شده است ، از چشم انداز ادبی داستانکی فاقد مشخصه یِ قابل تامل ادبی ارزیابی می گردد ، اما شیوه یِ برخورد ویژه یِ یدالله با واقعیت که در ادامه بررسی می گردد موجد بینش زبانی خاصی می گردد که اگر نه از چشم انداز ادبی ، از چشم انداز زبانی قابل تامل است . نهایتاً اینکه یدالله را از دو چشم انداز به عنوان نمونه بررسی می کنیم ؛ نخست از منظر زبانی و سپس از منظر تبارشناسی .

1.                         تورم واقعیت

داستان یدالله از چشم انداز زبانی روایتی ساده و خطی و کاملاً _ البته به جز چند مـورد معـدود استثناء که البته در کاربرد روزمره یِ زبان نیز قابل مشاهده اند _ مقید به دستور زبان است . بدین سبب پیش فرض های نهفته در سیستم روایت خطی و نیز دستور زبان شدیداً بر یدالله حاکم می گردند ؛ اما از سوی دیگر ویژگی خاصی در یدالله قابل پیگیری است که در سویی متفاوت جریان می یابد . این ویژگی عدم رعایت منطق علت و معلولی در توالی گزاره ها است که این منطق از مختصات روایت خطی است . با به اغتشاش کشـانیدن روند پیگیری روایت از طـریق تخـطی از منطق مـذکور ، آنچه حاصل می شود گونه ای طنز در روایت مبتنی بر تشدید و به افراط کشـانیدن حضور واقعیت روزمره است ؛ به گونه ای که واقعـیت روزمـره یِ بکـار رفـته اندک اندک توان واقع نمایی خویش را از طریق ترفند مورد بحث از دست می دهد .

این مساله دار کردن واقعیت از طریق متورم ساختن آن را شاید بتوان با یکی از مولفه های بینش بودریاری تحت عنوان hyper reality _ البته با تسامح _ به قیاس کشانید .

یدالله با ترفند متورم سازی واقعیتِ انسانی که همان واقعیات روزمره است ، به بازنمایی مبتنی بر تشکیک در واقعیت به عنوان امر مستقل می پردازد که این رویکرد را می توان رویکردی آوانگارد به خودی خود تلقی نمود . می دانیم که از ویتگنشتاین دوم به بعد و به ویژه با تحلیل های درخشان نیچه ، واقعیت یا امر واقع برساخته یِ زبان _ در اینجا بیشتر لانگ مد نظر است _ تلقی گردیده است ؛ و ترفند مذکور به خودی خود به ویژه در زبان فارسی ، رویکردی جسورانه و آوانگارد می تواند باشد اما در یدالله به حد کارکرد نرسیده و صرفاً در حد طرح ایده باقی می ماند . حال آنکه گونه یِ ارایه یِ یدالله گونه ای ادبی اتخاذ شده و به کارکرد کشــانیدن چنین ایده ای می توانست به اثری درخشان بینجامد . برای عدم دستیابی ایده یِ مذکور به کارکرد در یدالله شاید حداقل دو علت را بتوان برشمرد .

نخست همانگونه که پیشتر هم آمد ، تقید تام گزاره های یدالله به دستور زبان است . شاید دیگر نیازی به بازگویی نباشد که دستور زبان به ویژه در فارسی به شـدت متضمن و نمایاننده یِ پیش انگاره هایی است که از ایــده یِ زبان به عنوان رسانه ای شفــاف منتج می گردند .

دوم آنکه نحوه بروز ترفندِ به کار برده شده از سوی یدالله نه در سطح دالها و از طریق بازی های زبانی است ، بلکه آنچه اهتمام یدالله را به تمامی به خویش مشغول می دارد سیر در مفاهیم متصورِ از پیش حاضر است . و این روند ، مبتنی بر تک سویه انگاشتن سیر تداعی و تک قطبی پنداشتن برخورد هرمنوتیکی در برخورد با چنین دال های روزمره ای است . حال آنکه اگر بخواهیم از اصطلاح فرمالیست ها سود ببریم ، باید گفت فرآیند آشنایی زدایی در یک اثر ادبی دیگر نه بر پایه یِ تقابل زبان ادبی _ زبان روزمره ، بلکه بر اساس تقابل زبان اثر _ سنت ادبی پیشین است . بدین فحوا که خالق اثر ادبی نه تنها در فرآیند آشنایی زدایی بایستی به زبان روزمره که در آن از زبان همچنان ایده یِ ویتگنشتاین اول یا همان تصویر امر واقع جاری است ، نظر داشته باشد ، بلکه باید از قرارداد های ایجاد شده در سنت ادبی نیز آشنایی زدایی کند تا بتواند به برجسته سازی مورد نظر این فرآیند دست یابد . عدم التفات یدالله به این نکته و دارا بودن ذغدغه یِ صرفاً مفهومی که در برخورد هرمنوتیکی سودمند نخواهد بود ، دلیل دوم بدون کارکرد ماندن ترفند به کار رفته است .

نکته یِ دیگری که در این چشم اندلز قابل ذکر است گریزِ هر از گاهیِ شیوه یِ روایت ساده و خطی به گونه ای روایت نمایشی است که از طریق کاربرد نقل قولی بروز یافته است . این حضورِ از منظرِ منطق روایت خطی  بدون توجیهِ نقل قولهایی در میانه یِ روایتی که به اسلوب دانای کل اتفاق افتاده ، اندکی توانسته از ملالت حاصل از شیوه یِ دانای کل به ویژه در ادبیات معاصر ، در یدالله بکاهد و گاهی نیز این گریز در مواردی چون " کاغذ : خداحافظ " یا " سکینه از آشپزخانه : با کدام یکی آفتابه را می گیری ؟ " در میانه یِ روایت خواب یدالله و نیز برخی دیگر از نقل قول های سکینه حتا تاثیر گذار نیز می تواند باشد .

2.                         تبار تراشی یک آیین

شاید برجسته ترین و قابل تامل ترین وجه یدالله را بتوان در این چشم انداز یافت . از این چشم انداز یدالله داستانی است به شدت ایرانی . از این چشم انداز شاید یدالله را بتوان بازنویسی اسطوره ای معاصر دانست . اما چرا " تبار تراشی یک آیین " ؟ در جملات پایانی یدالله می خوانیم " در روستا سالی یک بار مردم دور هم جمع می شوند و به یاد یدالله همه با هم نود درجه خم می شوند " . می بینیم که با استفاده از قالب داستانی ، در نهایت یدالله سعی در بازنمود حرکتی دارد که تبدیل اش می کند به یک آیین سالیانه . از آنجا که این حرکت آیینی حرکتی است به طور مفهومی سلبی که در سطر نخست یدالله بدان اشاره شده است ، نخستین مشخصه یِ متمایز این آیین با تلقی رایج از آیین که عموماً مفهومی ایجابی است رخ می نماید . سیر معکوس مبداء به مقصد _ معکوس در قیاس با روند متعارف تبارشناسی که از مقصد که می تواند یک آیین باشد به سمت ریشه های پیداییِ آن است _ ترفندی روانی است تا موجه بودن سیر و نتیجه را تقویت نماید . به طوریکه با مستمسک قرار دادن این ترفند پیش از شکل گیری پرسش ، پاسخی ارایه می گردد تا در نهایت با در نظر گرفتن تمهید طنز به کار گرفته شده که پیشتر بدان اشاره شد ، به گونه ای همزمان هم پرسش اولیه یِ توجیه کننده یِ لزوم تبارشناسیِ مفهوم مستتر در حرکت تبدیل شده به آیین _ که این خود در راستای همان ترفند متورم سازی واقعیتی انسانی  یعنی خم شدن است که می تواند نشانه یِ تعظیم و تسلیم گرفته شود ؛ به سطر نخست یدالله رجوع گردد _ ایجاد شود و هم مساله دار کردن مقصد یا همان حرکت آیین شده . از شیوه یِ به کار گیریِ واژگان و طراحی اتفاقات و شخصیت های مندرج در یدالله ، احتمال شدیدِ در نظر گرفتنِ مذهب و آیین های مذهبی به عنوان موضوع پیش رو در یدالله به ذهن متبادر می گردد . همه اذعان داریم که فرهنگِ حتا کوچه بازار ایران به شدت رفتاری مذهبی دارد و حتا بنا به تجربه در افرادِ به اصطلاحِ پدر بزرگ هایمان " لامذهب " . از این رو چنانچه یک فرد ایرانی مقیم داخل را از هر سنخ و با هر مدعایی تحت رفتار شناسی قرار دهیم ، بسامد رفتار های آیینی _ خواه مذهبی یا ملی یا هر گونه یِ دیگر _ چنان بالاست _ البته بایستی متذکر شد که این امر به طور محسوسی از متولدین اواخر دهه یِ اول پس از انقلاب پنجاه و هفت رو به محو شدن می رود _ که چنانچه بتوان از بیرون گود نگریست در مراحل سه گانه یِ فرآیند مدرنیزاسیون مطروحه یِ اسکات لش در " جامعه شناسی پست مدرنیسم " مشتمل بر جوامع ابتدایی ، جوامع دینی_ متافیزیکی و جوامع مدرن ، شاید بتوان گفت که جوامع ابتدایی مصداقی معاصر یافته اند ؛ با این توصیف اسکات لش از این جوامع که " در جوامع ابتدایی ، فرهنگ و امر اجتماعی هنوز نامتمایزند . در واقع دین مناسک آن جزء لاینفک امر اجتماعی هستند ... " . و یدالله نگاهی معترض به این وضعیت است .

روند شکل گیری شخصیت یدالله در داستان با " کاغذ : خداحافظ " به گونه ای تاثیر گذار کامل می شود و این در حالی است که پیشتر با زایش سرفه یِ هزار معنی ، به اوج خود رسیده و به گونه ای از سوی راوی مبعوث گردیده است .

داستان یدالله با متورم سازی واقعیتِ حرکتی در زندگیِ روزمره که اساساً هم آیینی است ، به ویژه در نظر به موقعیت بندی مذهب در داستان ، بنای تحول نگاه آیین گذار را به نگاه تشریحگر تبارشناس دارد . طرح این ایده در قالب داستان یدالله متضمن عدم باورمندی و تعلق ایده یِ داستان به آن چیزی است که ابژه یِ اعتراضِ مطرح شده واقع می گردد . حال می توان بررسی کرد که داستان در مسیر نشاندار شده اش و طرح ارایه شده تا چه حد پایبندی و توجیه پذیری و توفیق می تواند یابد . با بررسی دقیق فحواییِ یدالله ، مناطق و حوضه های مسکوت مانده ای به دید می آید که ناقض کلیت مطروحه یِ آن است که البته همواره حضور آنها در هر اثر زبانی را می توان از موارد ناگزیر دانست .

الف) روشمندی ویژه ای در به کار گیری یک سری اسامی خاصِ دارای پیشینه و پشتوانه یِ فرهنگی و مفهومی خاص همچون یدالله ، حمدالله و غیره در داستان به روشنی قابل ردیابی است . اما تمامی آنچه یدالله در قبال این پیشینه و پشتوانه در راستای اعتراض انجام می دهد ، خدشه دار نمودن حوضه یِ مفهومی آنها از طریق تزریق سطحی ترین تلقی آنتیِ آن در هر یک از حوضه ها است . این عملکرد خود متضمن پیش انگاشته ای است و آن اینکه حقیقتی یکه مفروض داشته شده و سپس با شقه شقه کردن آن و به هجو کشانیدن هر شق ، نهایتاً قصد مساله دار کردن حقیقت مورد نظر را دارد ؛ اما بدین طریق تنها آنچه مساله دار می گردد کیفیت کنشگریِ آن حقیقت است و هستی آن همچنان به انضمام تمامی مشخصه های منتسب به آن مفروض و پذیرفته باقی می ماند که این امر خود از بطن یدالله ایده یِ مطروحه را دچار تزلزل کرده و آنرا نهایتاً به مسیر خلاف مورد نظر داستان به انحراف می کشاند .

ب) بکار گیریِ مفاهیم معاصر در جای جایِ طرح اسطوره ایِ داستان _ اسطوره ای به سبب بکار گیریِ شیوه یِ بیان اغراق گرا که یکی از مشخصات شیوه یِ بیان اسطوره ای است _ که سعی در تدقیق زمانی روایت دارد ، در پس روایت ، منجر به شکل گیریِ روایتی دیگر می گردد که لاجرم در کنشِ مواجهه با داستان از طریق سیستم حرکتی مجاز جزء به کل گفتمان غالب عصر حاضر را وارد در جریان تداعی هایِ ایجاد شده در حین خواندن یدالله می سازد و از آنجا که تمهیدی برای ممانعت از تاثیر سلطه جویانه یِ گفتمان مذکور بر یدالله در یدالله اتخاذ نگشته است ، باز هم روند نشاندار سازیِ مفاهیم که به جهت طرح ایده یِ کلی داستان صورت گرفته است به مسیر خلاف مورد نظر داستان و همسو با گفتمان غالب عصر حاضر ، به انحراف کشانیده می شود . سبب این امر را شاید در بی توجهیِ داستان به این مورد دانست که به گونه ای شاید بتوان آنرا چنین مطرح کرد : در زبان هیچ چیز منفک و مستقل نیست . از این رو در پرداختن به زبان فی المثل در قالب خلق اثری زبانی همواره باید مراقب ردپایِ باقیمانده از هر جزء که به شدت در وهله یِ مواجهه با اثر ، محور تداعی را مغشوش می سازد ، بود .

ج) یکی از نقاط قوت یدالله را شاید بتوان در نشاندار کردن برخی نشانه های مالوف وپر بسامد در کاربرد روزمره یِ زبان دانست که از آن جمله فی المثل می توان به آفتابه ، مینی بوس و دوچرخه اشاره کرد . اما این امر نیز در امتداد همان برخورد ساده دلانه با زبان ، همراه با سهل انگاری مفرطی بر پا شده است ؛ چرا که مکانیزم این نشاندار سازی در اکثر موارد مبتنی بر ایده هایی است که با ایده یِ کلی داستان در تخاصم اند . در این مورد شاید بررسی یک نمونه بتواند راهگشا و روشنگر باشد .

قراردادن آفتابه به عنوان قطبی از یک وضعیت دو قطبیِ انسانی که منجر به تهی سازی این نشانه از ماهیت شی بودگیِ منضم به آن می گردد ، موجب نشاندار سازی این نشانه می شود ، به ویژه که آفتابه از نشانه های نشاندارِ بینش مرد سالار و احلیل محور است . اما مکانیزم این تهی سازی مبتنی بر ایده یِ انسان گونه انگاری رقم می خورد که این خود بر پایه یِ پیش پنداشت های دکارتی مبتنی بر حوضه بندیِ معرفت به دو قطب سوژه و ابژه می باشد ؛ و این پیش پنداشت نه تنها به صورت ضمنی ایده یِ داستان را ملغا می سازد ، بلکه هر چه بیشتر موید خلاف آن می باشد و مساله دار سازی مفهوم آیین شده یِ یدالله را به بیراهه می کشاند .

د) در همین راستا موارد متعدد دیگری نیز می توان برشمرد که منجر به ناکامی یدالله در به توفیق رسانیدن طرح ایده یِ قابل پذیرش شده اند . از آن جمله می توان به حضــور و فعالیت تقابل های دوتایــی بنیانیِ متافیزیک حضور اشــاره کرد که این امر نیز با بی تفاوتی داستان مواجه می شود و یا شاید از همه مهمتر التزام و تقید تام یدالله به دستور زبان که انباشتی از پیش انگاره های مخالف ایده یِ داستان است و نیز به شدت تاثیر گذار و سلـطه جوست را بتـوان به مجموعـه عوامـل مـذکور افزود . آنچنانکه نیچه می گوید : می ترسم از دست خدا خلاص نشویم ، زیرا هنوز دستور زبان را باور داریم .

علاوه بر این دو چشم انداز ، یدالله را می توان از چشم انداز های دیگری همچون زن در یدالله ، رنگ در یدالله ، خانواده در یدالله و غیره بررسی کرد که چشم انداز هایی وسوسه انگیزند ؛ به ویژه چشم انداز زن در یدالله به سبب برخورد کاملاً ویژه و متنوع یدالله با این مقوله .